Page 18FCEBD2B-4FEB-41E0-A69A-B0D02E5410AERectangle 52 Przejdź do treści

Czas ucieka – „Przekrój” czeka!

W zimowym „Przekroju” przenosimy się do Lewantu! Smakujemy libańskie jedzenie, podziwiamy Aleppo i zastanawiamy się nad Tel Awiwem. Poza tym sprawdzamy, co para noblistów z ekonomii Duflo i Banerjee mówią o światowym ubóstwie. Opisujemy Gaję i jej twórcę Jamesa Lovelocka. Naprawdę dużo piszemy też o tym, dlaczego warto się tulić (nie tylko w zimie). I do tego: niedźwiedzie – białe, brunatne i czarne, nabiał i warzywa, a także przyroda w plenerze i w muzeum.

Już jest nowy „Przekrój”!

196 stron do czytania przez trzy miesiące. „Przekrój” w nowym formacie jest wygodniejszy do przeglądania i idealnie mieści się w skrzynce pocztowej. Zamów i ciesz się lekturą – tylko tutaj w niższej cenie. Sprawdź!

Przekrój
W ciągu jednego roku dwie fotografki, Zosia Promińska i Anna Hartman-Ksycińska, niezależnie od siebie ...
2022-12-21 14:48:00
fotografia

Stworzyć siebie (na nowo)

„To jest rzecz wtórna” Anny Hartman-Ksycińskiej – dzięki uprzejmości artystki
Stworzyć siebie (na nowo)
Stworzyć siebie (na nowo)

W ostatnim czasie ukazały się dwie książki fotograficzne poświęcone młodzieży: Future Perfect Zosi Promińskiej oraz To jest rzecz wtórna Anny Hartman-Ksycińskiej. Obie – choć w zupełnie różny sposób – konfrontują nas z ważnymi pytaniami i pokazują, że nie ma dróg na skróty.

Czyta się 7 minut

The sky is the limit. Pamiętam, kiedy pierwszy raz usłyszałam to zdanie – jako zachętę do myślenia szerzej, bez obaw, porzucając ograniczenia. To było w pracy i było nowością. Taka korpomowa w galerii sztuki współczesnej nie bardzo mi pasowała. Nie do końca wiedziałam też, co zrobić z tym wezwaniem. Bo czyż może być więcej wolności niż w sztuce? A tu nagle jakieś niebo i nieograniczone możliwości. Pamiętam ten zgrzyt i pewnego rodzaju żałość, że nie usłyszałam tego zdania wcześniej, najlepiej przed maturą albo nawet przed liceum. Wtedy pewnie miałoby więcej sensu. Czy ktoś je w ogóle mówi młodzieży? Czy takie wspaniałe bon moty przynależą do korpoświata, w którym ludzi trzeba motywować, nakręcać, bo stracili już całą nadzieję? Myśl poza schematem (out of the box), wyjdź ze strefy komfortu, think big, jesteś zwycięzcą. Młodzież i tak z tego korzysta, prawda?

Sprawdźmy, co widzą w nastolatkach dwie fotografki, Zosia Promińska i Anna Hartman-Ksycińska. Obie niedawno wydały swoje debiuty książkowe. Obie opowiadają o młodzieży i jej aspiracjach, nadziejach oraz codzienności. Obie za pomocą fotografii: jedna przez obraz wykreowany, stylizowany i pozowany, druga – naturalnie i niemal z ukrycia.

Wizerunek pod kontrolą

„Pierwsze wrażenie, jakie robią zdjęcia z Future Perfect Zosi Promińskiej, to że dzieci zostały zaskoczone przez fotografkę, w swoich pokojach, w środku zabawy w »uwierz« w pełnych kostiumach i makijażach” – pisze Danaé Panchaud w tekście zamieszczonym na końcu książki. Szwajcarska kuratorka pomaga nam zrozumieć to, na co właśnie patrzyliśmy.

Promińska ukazuje 78 nastolatków w wieku od 12 do 16 lat. Górna cezura wieku jest szczególnie istotna. Po skończeniu 16. roku życia można już legalnie pracować w przemyśle modowym. Bohaterowie mają już podpisane kontrakty z agencjami modelek/modeli, ale ich prawdziwa wielka kariera dopiero nadejdzie. Skąd ta pewność? Z autopsji: Promińska przez ponad 15 lat była modelką. Doskonale wie, o czym mówi.

fot. Zosia Promińska – dzięki uprzejmości artystki
fot. Zosia Promińska – dzięki uprzejmości artystki

Patrzymy na niesamowitych młodych ludzi, którzy grają dorosłych. Wyglądają, jakby właśnie zeszli z wybiegu lub skończyli sesję zdjęciową. Każdą postać Promińska uwieczniła w jej/jego pokoju. I tu jest siła całości konceptu. Projekt był już wcześniej pokazywany – w 2019 r., pt. Waiting Room. Promińska wystąpiła w ramach ShowOFF Miesiąca Fotografii w Krakowie, w następnym roku wystawę eksponowano w Instytucie Fotografii Fort w Warszawie. Projekt został znakomicie przyjęty przez publiczność. Wielopoziomowy, atrakcyjny, ogromny, pełny. I raz jeszcze – atrakcyjny. Bo przepiękny! Wspaniałe stroje, znakomite stylizacje, niesamowite fryzury i zaciekawiające makijaże. A w tle treść. Namacalność i pełnia zrozumienia z widzem. Patrzymy na dzieciaki. Nagle nie mają swoich lat, straciły młodość i beztroskę, szokują wyglądem. To jest dwunastolatka?! Tak wygląda czternastolatek?! Ale są w swoich przestrzeniach, bezpieczne, wśród własnych sprzętów, książek. Swoją codzienność zdradzają tylko w tle. Przed nami są tym, co chcemy oglądać. Dostosowały się do naszych wymogów, reguł rynku. To jest ich poczekalnia. A aspiracje – ich czy nasze?

fot. Zosia Promińska – dzięki uprzejmości artystki
fot. Zosia Promińska – dzięki uprzejmości artystki

Przekaz tego projektu wydaje się oczywisty. Afirmacja młodości, ale też ogień krytyki wobec rynku; mnóstwo odniesień, niebywała moc.

Nasuwa mi się tu skojarzenie z koncepcją obrazu w social mediach, przedstawioną przez Nathana Jurgensona w znakomitej książce Fotka. O zdjęciach i mediach społecznościowych (wyd. Karakter i Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Kraków–Warszawa 2021). Badacz pisze: „Fotografia społecznościowa i obiecywana przez nią publiczność narzucają teraźniejszości nieustanną świadomość tego, jak będzie postrzegana w przyszłości. Niemal wszystko, co robimy, zaczynamy postrzegać jako potencjalny obraz”. Chyba nikt nie pokazuje tego procesu lepiej od Promińskiej: widzimy, jak jej bohaterowie budują obrazami swoją teraźniejszość i przyszłość, mając pod absolutną kontrolą własny wizerunek – swoje źródło utrzymania. Nie o tym oczywiście pisze Jurgenson, ale jego teoria sprawdza się tu z nawiązką.

Na pierwszy rzut oka nastolatki u Promińskiej nie mówią o sobie wiele. Są grupą elitarną, niecodzienną, nie mogą być głosem całego pokolenia. Łatwo potraktować tych młodych ludzi marginalnie. A przecież pozują, stwarzają siebie do aparatu, „mówią” wprost. Tyle że zdecydowanie trudniej ich wysłuchać. Fotografia wydaje się świetnym przekaźnikiem i katalizatorem. Trzeba ich tylko dostrzec.

Wtopić się w nie swój świat

Znacznie bliżej mi do zdjęć Anny Hartman-Ksycińskiej, bo znam je od podszewki, niemal od zrzutu z karty. Mam chwilowy opór, żeby pisać o nich szerzej, bo układałam tę historię w książce To jest rzecz wtórna. Jestem za blisko, za dużo wiem. Jednak opór słabnie, gdy myślę o ogromnej sile tego materiału; o tym, jak jest potrzebny. Nie będę tu chwalić autorki za kompozycję, światło, kontakt z bohaterem, zamiast tego zdradzę kulisy tej pracy.

fot. Anna Hartman-Ksycińska – dzięki uprzejmości artystki
fot. Anna Hartman-Ksycińska – dzięki uprzejmości artystki

Krótko po pierwszym kontakcie z Hartman wysłałam kilkanaście jej zdjęć z tego projektu do swoich znajomych z prośbą o nakreślenie rysopisu autora/autorki. Wszyscy zgodnie orzekli, że to musi być dziewczyna w wieku bohaterów, najwyżej rok, dwa lata starsza; pochodzi z tego środowiska i fotografuje swoje otoczenie. A to autorka znacznie starsza, która potrafiła wtopić się w nie swój świat. Nie jest zupełnie obca tej grupie, jest matką jednej z bohaterek (i nie macie szans rozpoznać której). Odrzuca jednak swoją matczyną rolę, nie dostarcza młodzieży poczucia bezpieczeństwa ani powagi, nie kierunkuje. Po prostu znika! I my też zapominamy o obecności dorosłej osoby.

fot. Anna Hartman-Ksycińska – dzięki uprzejmości artystki
fot. Anna Hartman-Ksycińska – dzięki uprzejmości artystki

Wydawało mi się, że ten okres przechodziłam całkiem niedawno. Że doskonale znam problemy młodych, przecież każdy z nas tam był. Radziliśmy sobie lepiej lub gorzej. Najbardziej liczyło się zdanie koleżanek i kolegów; nauczycieli i rodziców – dużo mniej. No proste i jasne; wiem, na co patrzę. Oczywiście, że zdjęcia wzbudzają nostalgię. Odsyłają do myśli: „O, a ja się tak umalować nie mogłam”, „Takiej fryzury nie pozwoliliby mi nosić w szkole”, „Ciekawe, czy jeszcze stoi to nasze ulubione drzewo?” itp. I tu kończą się analogie. Bo to nie jest materiał o nas. Poprzez znajome obrazy wchodzimy w świat, który rozpada się nam w rękach. Nie mamy pojęcia, z czym mierzy się dzisiejsza młodzież. „Za naszych czasów” kwestia stwarzania swojego wizerunku była niewspółmiernie prostsza, a jednak do tej pory jeszcze nie wszyscy opanowaliśmy te możliwości. Natomiast młodzież wchodzi w ten świat naturalnie. Jakie tam są problemy, pułapki, możliwości? Nagle, przy tych myślach, elitarna grupa bohaterów Promińskiej jawi się jako najzwyklejsze nastolatki.

Bez ułatwień, bez ograniczeń

Pokolenie, które wychowało się z mediami społecznościowymi, właśnie wchodzi w dorosłość. Oczywiście, że byliśmy na to przygotowani – monitorowaliśmy aktywność nastolatków w Internecie, ustawiliśmy im blokady ograniczające czas tej aktywności, a na wielu portalach i stronach także limity wieku. Brawo my! Nikt zaś nie przewidział, że młodość ma swoje prawa i przywileje, a każdą blokadę potrafi obejść. Inaczej korzysta z aparatów fotograficznych, telefonów oraz Internetu. Szok! Teoretycy, nawet ci będący na bieżąco – tak jak cytowany wcześniej Nathan Jurgenson (Mia Fineman, kuratorka z MoMA, nazwała go „Susan Sontag pokolenia selfie”) – za chwilę zostaną w tyle.

„Idea mnie” to rozpracowane selfie, gdzie nie chodzi o akuratność wizerunku, lecz stworzenie siebie na nowo. „Pokolenie selfie” to też fajny termin. Tylko kiedy ostatnio widzieliście kogoś z selfie stickiem? Albo kiedy ktoś obok was robił sobie samemu zdjęcie? Ile miał lat – tyle co wy? Rozpracowujemy młodość tym, co umiemy. Narzucamy swoje reguły. W obu omawianych książkach trwa w tle cicha walka z tymi regułami.

A jest tu gdzieś pandemia? Oczywiście, możemy się jej doszukiwać – zamknięte przestrzenie u Promińskiej mogą kojarzyć się z lockdownem, spotkania w plenerze u Hartman łatwiej nam tłumaczyć obostrzeniami. Nic bardziej mylnego, w obu przypadkach. Pandemia nie ma tu nic do rzeczy. Młodzież korzystała z komunikatorów i żyła w sieci na długo wcześniej, zanim świat doby pandemii to zauważył.

Projekty skrajnie inne: pozowane i podglądane. Fotografki przyjmują swoje punkty widzenia, patrzą, stwarzają warunki. Ale tak naprawdę to bohaterowie patrzą, stwarzają się przed obiektywem. Jak oni widzą siebie?

Anna Hartman-Ksycińska, „To jest rzecz wtórna”– dzięki uprzejmości artystki
Anna Hartman-Ksycińska, „To jest rzecz wtórna”– dzięki uprzejmości artystki

Łatwo te książki przejrzeć, utwierdzić się w ugruntowanym już wcześniej zdaniu i odłożyć z satysfakcją oraz poczuciem komfortu. Znam to, byłam tam, nic nowego pod słońcem. A jednak oba projekty – w tym ich podobieństwo – wołają o atencję i wyrozumiałość dorosłych odbiorców. Promińska ucieka w surrealność sytuacji, Hartman – dzięki zabiegom projektantki Kasi Kubickiej, takim jak utrudnienie w czytaniu tekstu i próżniowe opakowanie – mówi czytelnikowi: „Nic a nic nie wiesz i nie masz pojęcia”. Fotografki nie dają żadnych ułatwień, bo nie ma drogi na skróty. Czytanie raportów, opinii i psychologicznych analiz poszczególnych grup społecznych nie zastąpi spojrzenia na młodzież, próby zrozumienia jej sytuacji. A przecież właśnie ci młodzi wcielają w życie nasze zapomniane think big i wychodzą ze strefy komfortu. Robią to jednak z innych pobudek.

Możemy się przyglądać oraz kibicować. I mówić im to, co już doskonale wiedzą: the sky is the limit.


Zosia Promińska, „Future Perfect”, projekt Gosia Stolińska, wyd. Kehrer, Heidelberg 2021

Zosia Promińska, „Future Perfect” – dzięki uprzejmości artystki
Zosia Promińska, „Future Perfect” – dzięki uprzejmości artystki

Anna Hartman-Ksycińska, „To jest rzecz wtórna”, projekt Kasia Kubicka, wyd. Self Publishing, Rzeszów 2022

Anna Hartman-Ksycińska, „To jest rzecz wtórna”, fot. Iwona El Tanbouli-Jabłońska (RAV.A Stories)
Anna Hartman-Ksycińska, „To jest rzecz wtórna”, fot. Iwona El Tanbouli-Jabłońska (RAV.A Stories)

Zamów prenumeratę cyfrową

Z ostatniej chwili!

U nas masz trzy bezpłatne artykuły do przeczytania w tym miesiącu. To pierwszy z nich. Może jednak już teraz warto zastanowić się nad naszą niedrogą prenumeratą cyfrową, by mieć pewność, że żaden limit Cię nie zaskoczy?

Data publikacji:

Joanna Kinowska

Historyczka sztuki specjalizująca się w fotografii. Była kuratorką około 100 wystaw monograficznych i zbiorowych. Pracuje w Służewskim Domu Kultury jako kierownik ds. edukacji kulturalnej. Fotoedytorka książek fotograficznych i jurorka konkursów. Recenzentka przeglądów portfolio. Współorganizatorka konkursu Fotograficzna Publikacja Roku. Współpracuje z „Przekrojem”, „Digital Camera Polska” i Fotopolis.pl. Założycielka bloga „Miejsce fotografii”.

okładka
Dowiedz się więcej

Prenumerata
Każdy numer ciekawszy od poprzedniego

Zamów już teraz!

okładka
Dowiedz się więcej

Prenumerata
Każdy numer ciekawszy od poprzedniego

Zamów już teraz!