Page 18FCEBD2B-4FEB-41E0-A69A-B0D02E5410AERectangle 52 Przejdź do treści

Szanowni Państwo!

Wiele osób spośród naszych Czytelników i Czytelniczek wybiera tradycyjną drukowaną wersję kwartalnika, ale są także tacy, którzy coraz częściej korzystają z nośników elektronicznych. Dlatego wprowadzamy cyfrową wersję „Przekroju”. Zapraszamy do wykupienia prenumeraty, w której ramach proponujemy nieograniczony dostęp do aktualnych i archiwalnych wydań kwartalnika.

Ci z Państwa, którzy nie zdecydują się na prenumeratę, będą mieli do dyspozycji bezpłatnie 3 „Przekrojowe” teksty oraz wszystkie rysunki Marka Raczkowskiego, krzyżówki, recenzje, ilustracje i archiwalne numery z lat 1945–2000. Zapraszamy do lektury!

wykup prenumeratę cyfrową
Przekrój
Prawdziwa supermenka wśród ziół. Dla wielu zwykły chwast, dla innych jest rośliną świętą.
2019-06-13 23:59:00
Wizje roślin

Wizje roślin – pokrzywa

„Kieszonkowy atlas roślin pól, łąk i lasów: na użytek piechurów i wycieczkowiczów”, R. Siélain, 1895 r. (CC BY 2.0)
Wizje roślin – pokrzywa
Wizje roślin – pokrzywa

Prawdziwa supermenka wśród ziół. Dla wielu zwykły chwast, dla innych jest rośliną świętą. Działa przeciwnowotworowo, hamuje objawy chorób alergicznych, powstrzymuje reakcje zapalne, wspomaga działanie nerek i wątroby, oczyszczając krew z toksyn. Bo nic złego nas nie spotka „jeśli będziemy przyjmowali w regularnych odstępach jej cudowną energię”.

Czyta się 9 minut

„Nigdy nie może utworzyć się coś złośliwego, jeśli będziemy nie tylko czcili naszą dobrą pokrzywę, ale do tego jeszcze przyjmowali w regularnych odstępach jej cudowną energię w postaci herbaty” – pisała Maria Treben, słynna badaczka i zielarka. Pokrzywę uważała za „najlepszą z roślin leczniczych”, dzięki której zarówno ona sama, jak i jej rodzina od wielu lat nie przyjmują żadnych lekarstw.

O zdrowotnych właściwościach rośliny pisała ponad tysiąc lat wcześniej Hildegarda z Bingen, reformatorka religijna i benedyktynka: „[…] kiedy z ziemi wyrasta, pomaga gotowanym potrawom i oczyści śluz w żołądku. Pokrój pokrzywę i wrzuć do zupy”. Cofając się o kolejne setki lat, znajdziemy doniesienie nie tylko o leczniczych właściwościach pokrzywy. „Przed epoką neolitu, okresem udokumentowanej uprawy lnu, to właśnie z pokrzyw pozyskiwano włókna. Tkaniny z nich znajdowane są w Europie na stanowiskach archeologicznych już z epoki brązu” – napisała dr Ewa Zaraś-Januszkiewicz w artykule Zapomniane oblicze pokrzywy (Eduscience.pl). Z włókien pokrzywy produkowano obrusy, liny, tkaniny żaglowe, namiotowe, ale również bieliznę czy słynne prześcieradła z francuskiego miasta Angers. Jako roślina przędzalnicza znalazła szerokie zastosowanie w tworzeniu sprzętu rybackiego, bo jej włókna nie nasiąkają i nie gniją w wodzie. Natomiast jako budulec sit do cedzenia miodu i przesiewania mąki służyła aż do XIX w.

Legendy

Traktowana przez wielu jako chwast, dla innych jest rośliną świętą. W Azji zasłynęła dzięki Milarepie, jednemu z najważniejszych joginów tybetańskich i poetów. Gdy chłopiec stracił ojca i cały majątek, stał się niewolnikiem. Namówiony przez swoją matkę do posługiwania się czarną magią odzyskał rodzinne włości, zabijając przy tym 35 osób. Nękany poczuciem winy i lękiem przed karmą udał się w góry. Tak trafił na swojego mistrza Marpa Tłumacza. Milarepa medytował w jaskiniach góry Kajlas, uznawanej przez Tybetańczyków za świętą. Zbocza góry porasta pokrzywa, która stała się głównym, a czasami jedynym pokarmem pustelnika. Dzięki skupieniu, medytacji i pokrzywowej diecie osiągnął siddhi, czyli nadnaturalne zdolności, które pozwalały mu swobodnie spadać z gór niczym chmura. Posiłki z pokrzywy uczyniły jego skórę zieloną. To właśnie dlatego wizerunki Milarepy przedstawiane są do dzisiaj w tym kolorze.

Pokrzywa pojawia się również w mitologii słowiańskiej jako roślina odstraszająca złe moce.

Zwano ją koprywą, kropiewą, parzwicą, żągajką, chyrzawką albo wielką. W noc świętojańską, czyli ulubioną noc czarownic, pokrzywę wieszano nad oknami i drzwiami, na bramach i dachach domów. Miało to zniechęcić czarownice, a tym najbardziej zdeterminowanym wykłuć oczy. Również w noc świętojańską dymem z pokrzyw okadzano krowy, by ustrzec je przed czarownicami i przed wszelkim innym złem. Z rośliny pleciono ponadto wieńce pokutne dla kobiet uznanych za grzeszne. Liść pokrzywy umieszczony pod podszewką buta chronił przed zmęczeniem, gdy trzeba było wyruszyć w długą trasę lub udać się na wielogodzinne tańce. W mitologii rzymskiej roślina uznawana była za afrodyzjak i łączona z Wenus. Z kolei mitologia germańska donosi o ochronnej mocy pokrzywy, z której korzystał sam bóg Thor.

W baśni Hansa Christiana Andersena Dzikie łabędzie koszule z pokrzyw okazują się ratunkiem dla jedenastu braci przeklętych przez złą królową. Eliza, siostra braci zmienionych w łabędzie, modli się o ratunek. Pojawia się przed nią wróżka przypominająca staruszkę i mówi: „Morze jest miększe od twoich delikatnych rąk, a jednak kształtuje twarde kamienie, ale nie czuje bólu, jaki będą czuły twoje palce, bo nie ma serca, nie lęka się, nie cierpi, tak jak ty będziesz cierpiała. Czy widzisz tę pokrzywę, którą trzymam w ręku? Wokoło groty, w której śpisz, rośnie wiele podobnych, zwracam ci uwagę, że możesz użyć tylko tych pokrzyw jak również takich, które rosną na grobach cmentarzy; zapamiętaj sobie, musisz je zerwać, nawet gdyby twoja skóra pokryła się pęcherzami; musisz je pognieść nogami, wtedy otrzymasz włókna, z których masz upleść jedenaście koszulek rycerskich z długimi rękawami; narzuć je na łabędzie, a wtedy czar pryśnie”. Eliza mimo bólu, trudności, zniewag i oskarżeń o paranie się magią tka koszule, udowadniając, że miłość oraz pokrzywa niosą największe zbawienie.

Wygląd

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) „należy do roślin synantropijnych, przystosowujących się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka. Jako roślina ruderalna cieszy się obecnie coraz większym zainteresowaniem, a jej ogromny potencjał leczniczy opisywany był już w czasach starożytnych, m.in. przez Hipokratesa. Na podstawie wyników badań klinicznych potwierdzono pozytywne efekty stosowania tej rośliny w leczeniu alergii, artretyzmu, cukrzycy oraz łagodnego rozrostu gruczołu krokowego” – piszą Karolina Jakubczyk, Katarzyna Janda, Sylwia Szkyrpan, Izabela Gutowska, Jolanta Wolska w artykule Pokrzywa zwyczajna – charakterystyka botaniczna, biochemiczna i właściwości prozdrowotne.

Pokrzywa panoszy się tam, gdzie chwasty, blisko domów, ogrodów, polan, pastwisk, zarośli, ale lubi też lasy liściaste oraz ziemie wokół rzek, stawów i jezior. Poza północnym kołem podbiegunowym i południową Afryką pojawia się na całej planecie. Zazwyczaj żyje w licznych gromadach i potrafi urosnąć nawet do 3 m. Okrywa się parzącymi włoskami. Łodyga jest czworokanciasta i prawie zawsze pojedyncza. Liście ogonkowe rosną w towarzystwie przylistków, z kolei blaszka liściowa u szczytu pokrzywy jest zaostrzona. Kwitnie od czerwca do października, wytwarzając pojedyncze nasiona zwane orzeszkami. Świetnie radzi sobie pod ziemią, wypuszczając silne i rozgałęzione kłącza. To właśnie dzięki nim pokrzywa zimuje, gdy jesienią obumierają jej nadziemne pędy.

Skład i właściwości

„W liściach znaleziono kwasy organiczne (m.in. glikolowy i glicerowy), witaminy (m.in. C, K, B2 i kwas pantotenowy), flawonoidy, garbniki, karotenoidy, ksantofil, chlorofile A i B (do 0,75%), protoporfiryny, fitosterole (jak β-sytosterol), ślady olejku eterycznego, związki aminowe (m.in. histaminę, acetylocholinę i serotoninę), kwasy organiczne, jak mrówkowy, ponadto nie ustalone bliżej związki zwiększające odporność organizmu na infekcje. Są też sole mineralne, a w nich różne pierwiastki śladowe. We włoskach parzących wykryto składniki lotne, jak 2-metyloheptenon i antofen. Korzenie pokrzywy zawierają kwasy organiczne, fitosterol, lecytynę, substancje woskowe i śluzowe oraz sole mineralne” – wyliczają Aleksander Ożarowski i Wacław Jaroniewski w książce Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie.

Ze względu na pochodne tyrozyny pokrzywa wykazuje działanie przeciwhistaminowe, hamując nie tylko objawy alergii sezonowych, ale w ogóle chorób alergicznych. Ekstrakt z rośliny powstrzymuje działanie enzymów odpowiadających za reakcje zapalne. Już w medycynie ludowej znana była jako naturalny antybiotyk i pita pod postacią herbaty. A ponieważ nie pobudza jak herbata czarna czy zielona, można ją pić również przed snem. Warto jednak pamiętać – jeśli nie lubimy nocą wstawać za tak zwaną potrzebą – że pokrzywa wykazuje właściwości moczopędne. Nieznacznie zwiększa ilość mocznika wydalanego z organizmu, przez co chwalą ją sobie cierpiący na kamicę nerkową oraz chorujący na zapalenie układu moczowego.

Agnieszka Maciąg na swoim blogu opowiada o spotkaniu z pokrzywą w dziewiątym miesiącu ciąży. Postanowiła, że córkę urodzi w domu. Jednak pod koniec ciąży spadł jej poziom żelaza. Położna zastrzegła, że jeśli w ciągu dwóch tygodni wyniki nie będą idealne, to będzie musiała zrezygnować z porodu domowego. Świadoma, że syntetyczne żelazo podobnie jak kwas foliowy są słabo przyswajane przez organizm, zdecydowała się na naturalny preparat z sokiem z pokrzywy. „Dwa tygodnie później, z bijącym sercem odebrałam wyniki. Szok! Były idealne! Pokrzywa naprawdę zadziałała!” – napisała w artykule Zwykła pokrzywa i jej niezwykła moc. Pokrzywa jest jednym z najbogatszych naturalnych źródeł żelaza (i witaminy C). A gdy poziom żelaza drastycznie spada, to szpik kostny nie wytwarza odpowiedniej ilości hemoglobiny. To z kolei potrafi nie tylko obniżyć nastrój, zwiększyć poczucie zmęczenia, ale również doprowadzić do anemii. Dlatego ze względu na swój bogaty skład pokrzywa polecana jest kobietom w ciąży i przechodzącym menopauzę. Poza tym wspomaga działanie nerek i wątroby, oczyszczając krew z toksyn.

„W Turcji nasiona i wodny wyciąg z nadziemnych części rośliny używane są powszechnie jako ziołowy lek przez chorych na nowotwory, natomiast w Europie alkoholowy wyciąg z pokrzywy jest z powodzeniem stosowany przy leczeniu raka prostaty. Prawdopodobnie działanie antynowotworowe wyciągu z pokrzywy wykorzystywane przy leczeniu raka prostaty wynika ze zdolności jej składników (fitoestrogenów) do obniżania stężenia SHGB, czyli globulin wiążących hormony płciowe” – czytamy w naukowym opracowaniu Pokrzywa zwyczajna – charakterystyka botaniczna, biochemiczna i właściwości prozdrowotne. Regularne spożywanie pokrzywy może wpływać na ograniczenie przerostu prostaty. Dodatkowo w liściach rośliny odkryto substancje stymulujące wytwarzanie antygenów antywirusowych i interferonu. Dzięki temu pokrzywa działa przeciwwirusowo, przeszkadzając również wirusom onkogennym, odpowiedzialnym za powstawanie niektórych nowotworów. W Indiach od dawien dawna popularnością cieszy się olej jadalny wyrabiany z nasion pokrzywy.

Z eksperymentów przeprowadzonych na osobach cierpiących na bóle kręgosłupa, bóle stawów i kości (połączone z ich stanami zapalnymi) wynika, że ekstrakt z pokrzywy działa również przeciwbólowo. Oczywiście roślina potrafi wywołać intensywny ból i pieczenie, o czym wiedzą wszyscy pokrzywą poparzeni. Jednak poza nieprzyjemnym doznaniem takie bliskie spotkanie z pokrzywą przynosi wymierne korzyści. Gdy pod skórę dostanie się kwas mrówkowy, zazwyczaj prowadzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych i tym samym pomaga w leczeniu chorób reumatycznych. Poza tym włoski parzące zawierają substancje przeciwzapalne i antybiotyczne, a tym samym przyśpieszają gojenie ran.

Pokrzywa znajduje również zastosowanie w leczeniu problemów skórnych. Chlorofil otrzymywany z liści służy do produkcji kremów, maseczek i kosmetyków do pielęgnacji włosów, zwłaszcza tych, które lubią się przetłuszczać. Roślina radzi sobie również z łupieżem, o ile jest regularnie używana – poza tym pobudza wzrost włosów.

Pokrzywa stosowana jest w formie zdrowotnych naparów, odwarów, soków i herbat. Jednak wiele osób używa jej jako dodatku do potraw lub gotowego dania. Można ją przyrządzać dokładnie tak jak szpinak. Świetnie łączy się z czosnkiem i cebulą. Bywa dodawana do sałatek, pierogów, placków. Istnieje również rzesza przepisów na zupy z pokrzywą w roli głównej. Czasami służy do zaprawiania piwa i konserwowania żywności. W niektórych lodówkach leżą zawinięte w liście pokrzywy owoce, warzywa i mięso, bo dzięki temu dłużej zachowują świeżość. Z kolei sok z liści stosowany jest jako zamiennik podpuszczki podczas wyrabiania serów – dzięki temu te można zaliczyć do dań wegetariańskich.

Zbiory

Zbierający pokrzywę powinni pamiętać, że dobrze dotrzeć tam, gdzie ziemia nie jest drastycznie nasączona metalami i zanieczyszczeniami. Najcenniejsze są rośliny przed kwitnieniem. Dlatego na herbaty i napary najlepiej zbierać je w kwietniu i maju, ścinając wierzchołek pokrzywy. Jeśli chcemy przygotować soki, nalewki czy lekarstwa do płukania włosów, można ścinać całe rośliny, pamiętając, że nikt szanujący żywe istoty nie wyrywa ich z korzeniami – chyba że te chcemy ususzyć. Jednak korzenie powinno się zbierać już po sezonie, czyli jesienią. W kwestii zbiorów warto również wczytać się w przestrogę Wandy Czubernatowej zawartą w wierszu Pokrzywki z jajeśnicom:

Pokrzywek nazbiroj
kiedy slonko złote na zielonyj trowce
figluje pod płotem
kiedy wiosna cisko rozmaite kwiotecki
weź nozycki i ścinoj
pokrzywkom główecki
(nie zbiroj popod ściane
tam pokrzywki som ojscane)

 

Data publikacji:

Robert Rient

Urodzony w Szklarskiej Porębie, dziennikarz i pisarz, autor reportażu „Świadek” wydanego również w Ameryce, powieści „Duchy Jeremiego” i książki „Przebłysk. Dookoła świata – dookoła siebie”. Twórca przekrojowych cykli: „Letnie oświecenie”, „Istoty rzadziej spotykane” i „Ludzie listy piszą”. Więcej na www.erient.info

okładka
Dowiedz się więcej

Prenumerata
Każdy numer ciekawszy od poprzedniego

Zamów już teraz!

okładka
Dowiedz się więcej

Prenumerata
Każdy numer ciekawszy od poprzedniego

Zamów już teraz!