Page 18FCEBD2B-4FEB-41E0-A69A-B0D02E5410AERectangle 52 Przejdź do treści

Szanowni Państwo!

Wiele osób spośród naszych Czytelników i Czytelniczek wybiera tradycyjną drukowaną wersję kwartalnika, ale są także tacy, którzy coraz częściej korzystają z nośników elektronicznych. Dlatego wprowadzamy cyfrową wersję „Przekroju”. Zapraszamy do wykupienia prenumeraty, w której ramach proponujemy nieograniczony dostęp do aktualnych i archiwalnych wydań kwartalnika.

Ci z Państwa, którzy nie zdecydują się na prenumeratę, będą mieli do dyspozycji bezpłatnie 7 „Przekrojowych” tekstów oraz wszystkie rysunki Marka Raczkowskiego, krzyżówki, recenzje, ilustracje i archiwalne numery z lat 1945–2000. Zapraszamy do lektury!

wykup prenumeratę cyfrową
Przekrój
Jak poradzić sobie z tym, że umrzemy? Jak się tego nie bać? Stoicy mają sto i jedną odpowiedź... ...
2019-02-19 23:59:00
Głos stoika

Śmierć w drugiej osobie

„Starzec” (z serii „Taniec Śmierci”), Wenceslaus Hollar, 1651 r. / Metropolitan Museum of Art
Śmierć w drugiej osobie
Śmierć w drugiej osobie

Jak poradzić sobie z tym, że umrzemy? Jak się tego nie bać? Stoicy mają sto i jedną odpowiedź... ale czy to jest odpowiedź na właściwe pytanie?

Śmierć to jeden z ważniejszych tematów – tak w życiu, jak i w filozofii. Niektórzy mówią, że filozofia wzięła się ze zdziwienia, inni jednak powiedzą, że źródłem wszelkiej filozofii jest właśnie uświadomienie sobie własnej śmiertelności. To śmierć popycha nas do metafizyki i do myślenia filozoficznego – gdybyśmy byli nieśmiertelni, to nikt by nie filozofował.

Nie do końca się zgadzam z tym ostatnim stwierdzeniem, jest jednak niewątpliwie prawdą, że śmierć jest wszechobecna w filozofii stoików. Jest przypominana, omawiana, analizowana z każdej strony. Faktycznie, można mieć wrażenie, że – jak głosi jeszcze inna mądrość – filozofowanie to ćwiczenie się w umieraniu. Ale jeżeli tak, to stoicy wychodzą z niego obronną ręką, bo podają naprawdę multum sposobów „radzenia sobie” z tym smutnym faktem, że umrzemy. Można by o nich napisać osobną książkę.

Najkrótszy przegląd mógłby wyglądać tak. Śmierci nie należy się bać, nie jest bowiem niczym nowym, umierali ludzie przed nami, umierać będą i po nas. Można nawet ją chwalić, bo zrównuje wszystkich ludzi – bogacz i biedak po śmierci będą tym samym. Bać się nie należy (mówiąc nieco przewrotnie), bo śmierć nas nie dotyczy: jest tylko momentem, który gdy przyjdzie, to cyk, już nas nie ma. Tego, co po śmierci, też się bać nie należy, bo nie ma sensu się bać czystego nieistnienia – śmierć przywraca nas po prostu do tego stanu, w jakim byliśmy przed urodzeniem. A absurdem byłoby przecież bać się, czy mieć żal do faktu, że nie istnieliśmy w czasach dinozaurów. Wreszcie, wedle najświętszej zasady stoickiej – nie należy się bać śmierci, bo nie zależy ona od nas.

Tę listę można by ciągnąć i zamienić w obszerną książkę. Ale... czy warto? Mocne i śmiałe stanowisko stoików względem śmierci może zachwycać młodych adeptów i przyciągać, choć, owszem, pomija jednak pewien istotny fakt. Otóż cały ten arsenał argumentów jest skierowany przeciwko śmierci... mojej własnej. Tutaj stoicy występują naprawdę ze wspaniałym orężem, który rozgania lęki o własną śmiertelność. Problem w tym, że im człowiek starszy, tym bardziej sobie uświadamia, że śmierć własna to właściwie betka i że my się jej już w punkcie wyjścia tak naprawdę nie boimy. Owszem, jeśli wyskoczy na mnie terrorysta z nożem, to zacznę się bać, ale to jest lęk biologiczny, sytuacyjny. Lęk w znaczeniu głębszym, egzystencjalnym, ten, który może sprawić, że budzimy się w nocy czy że nie możemy zasnąć, to nie jest tak naprawdę lęk o to, że to ja umrę... ale że umrą moi bliscy. Na to zaś poradzić jest dużo trudniej. Cała stoicka amunicja trafia tu w próżnię – owszem, będą jeszcze argumenty za tym, żeby tej śmierci w drugiej osobie się nie bać, ale to zestaw sposobów nieporównanie szczuplejszy i znacznie mniej przekonujący. I do tego tematu, niestety, będzie trzeba jeszcze wrócić.
 

Data publikacji:

okładka
Dowiedz się więcej

Prenumerata
Każdy numer ciekawszy od poprzedniego

Zamów już teraz!

okładka
Dowiedz się więcej

Prenumerata
Każdy numer ciekawszy od poprzedniego

Zamów już teraz!